EKONOMİYE GİRİŞ DERS NOTLARI II

Hangi mal ve hizmetlerin ne kadar üretileceği konusundaki karar, kapitalist ekonomilerde fiyat mekanizması tarafından belirlenir. Fiyat mekanizmasının en iyi çalıştığı (dolayısıyla ekonominin sahip olduğu kaynakların en akılcı biçimde dağıtıldığı) varsayılan model, serbest piyasa ekonomisidir.

Fiyat mekanizmasının çalışması iki temel öğeye bağlıdır: Arz ve talep.

 

TALEP

Tüketicilerin herhangi bir zaman süresi içinde (bir gün, bir ay, bir yıl) bir maldan ne kadar satın almaya istekli olduklarını gösteren ilişkiye talep diyoruz. Satın alma isteği, arzusu, satın almak demek değildir.

Bir mala karşı olan talebi etkileyen bir çok faktör vardır. Bu faktörlerin en önemlileri, malın fiyatı, ortalama gelir düzeyi, tüketicilerin tercih ve beğenileri, diğer malların fiyatlarıdır. (Tüketicilerin bu malın fiyatının gelecekte artabileceği yolundaki beklentilerini de bu faktörler arasına katabiliriz). Genel olarak, ortalama gelir düzeyinin, bu mal yerine kullanılabilen (ikame edilebilen) bir malın fiyatının artması, bu malla birlikte kullanılan bir malın fiyatının azalması veya tercihlerin bu mal lehine değişmesi, talebi artırır ve malın fiyatı değişmese de tüketiciler o maldan daha fazla almak isterler. Aynı biçimde, ortalama gelir düzeyinin, bu mal yerine kullanılabilen bir malın fiyatının düşmesi, bu malla birlikte kullanılan bir malın fiyatının yükselmesi veya tercihlerin bu mal aleyhine değişmesi, talebi azaltır ve malın fiyatı değişmese de tüketiciler o maldan daha az almak isterler.

 

TALEP EĞRİSİ

İktisat teorisinde fiyat ile talep edilen miktar arasındaki ilişki büyük bir öneme sahiptir. Gelir düzeyinin, diğer malların fiyatlarının ve tüketici tercih ve beğenilerinin değişmediğini varsayarsak, tüketicilerin bir maldan hangi fiyat düzeyinde ne kadar satın almaya istekli olduklarım gösteren ilişkiye talep eğrisi denir. Bu ilişki ters yönlü bir ilişkidir: Fiyatın artması o maldan daha az miktarda talep edileceğini, fiyatın düşmesi ise o maldan daha fazla talep edileceğini gösterir.D

Şekil 1.

DD talep eğrisi, fiyat p1 ise q1 kadar talep edileceğini gösterir. Fiyat ve talep edilen miktar arasındaki ilişki DD eğrisi üzerindeki A noktasıdır. Fiyat p1’den p2’ye düşerse talep eğrisi bize talep edilen miktarın q1’den q2’ye yükseleceğini, yani DD talep eğrisi üzerinde A noktasından B noktasına hareket edileceğini gösterir. Unutmamak gerekir ki bu hareket, talebi etkileyen diğer faktörlerin değişmediği varsayımı ile mümkündür. Özetle, bir malın fiyatının değişmesi, diğer faktörler değişmediği sürece talep eğrisi üzerinde bir hareket ile sonuçlanır.

Talebi etkileyen diğer faktörlerden herhangi birinin değişmesi ise aynı fiyat düzeyinde o maldan daha fazla veya daha az talep edileceğini gösterir. Yani, talep eğrisinin bir bütün olarak sağa veya sola kayması gerekir.DD'

 Şekil 2.

Örneğin, başlangıçtaki talep eğrimiz DD ise, ortalama gelirin artması veya bu mal ile kullanılan başka bir malın fiyatının düşmesi veya bu mal yerine kullanılan başka bir malın fiyatının artması veya tüketicilerin tercih ve beğenilerinin bu mal lehine değişmesi, talep eğrisini bir bütün olarak sağa kaydırır ve yeni talep eğrisi D’D’ olur. Bu durumda, önceden p1 düzeyinde q1 kadar mal talep edilirken (A noktası) bu kez aynı fiyat düzeyinde q3 kadar talep edilecektir (A’ noktası). Aynı biçimde, p2 fiyat düzeyinde q2 kadar talep edilirken (B noktası) bu kez q4 kadar talep edilecektir (B’ noktası). Görüldüğü gibi, fiyat değişmese de, talebi etkileyen diğer faktörlerden herhangi birinin değişmesi sonucunda, bu maldan daha fazla talep edilmektedir.

Talebi eğrisinin sola kayması ise, ortalama gelirin azalması veya bu mal ile kullanılan başka bir malın fiyatının artması veya bu mal yerine kullanılan bir başka malın fiyatının azalması veya tercih ve beğenilerin bu mal aleyhine değişmesi sonucunda meydana gelir.Left Shift in D

 Şekil 3.

Başlangıçtaki talep eğrisi DD ise, fiyat dışındaki herhangi bir faktörün değişmesi ile, örneğin tercih ve beğenilerin bu mal aleyhine dönmesi sonucunda, talep eğrisinin sola kayarak D’D’ eğrisine ulaşıldığını gösterir. Bu durumda, daha önce p1 fiyat düzeyinde q1 kadar talep edilirken (A noktası) bu kez q3 kadar (A’ noktası); fiyat p2 düzeyinde q2 kadar talep edilirken (B noktası) bu kez q4 kadar (B’ noktası) talep edileceğini gösterir.

Talep eğrisi konusunda unutulmaması gereken nokta, fiyatın değişmesi durumunda talep eğrisi üzerinde bir noktadan başka noktaya (örneğin A noktasından B noktasına) hareket edilirken, fiyat sabit kalırken, diğer faktörlerden birinin değşmesi halinde talep eğrisinin bir bütün olarak sağa veya sola kayacağıdır.

 

TALEP ESNEKLİĞİ

Talep eğrisinin fiyata karşı olan duyarlılığının ölçebiliriz. Talep esnekliğinin tanımı, fiyattaki yüzdesel değişimin talep edilen miktarda meydana getireceği yüzdesel değişimdir. Bu ifade basit aritmetik ile yazılırsa

e = talep edilen miktardaki % değişim / fiyattaki % değişim

Şekil 1’de  DD talep eğrisi fiyat 3 (p1) iken talep edilen miktarın 1,4 (q1) ; fiyat 2 (p2) iken ise 2 (q2) olduğunu gösterir. Fiyatın 3’ten 2’ye düşmesi talep edilen miktarı 1,4’ten 2’ye artırır. Bu durumda, talep edilen miktardaki yüzdesel değişim: (2-1,4) / 1,4 = 0,6 /1,4 = 0,429 veya yaklaşık olarak % 43’tür. Bu değişikliği yaratan yüzdesel fiyat değişikliği ise (2 – 3) / 3 = (-1) / 3 = -0,33 veya -%33’tür. Dolayısıla, A ve B noktaları arasında fiyat esnekliği  %43 / –%33 = – 1,30 olarak bulunur. (Talep edilen miktar ile fiyat arasındaki ilişki genellikle negatif (ters yönde) olduğu için fiyat esnekliği her zaman negatif bir değer alır. İktisat teorisi bu ilişkinin mutlak değeri ile ilgilenir, dolayısıyla bulduğumuz bu eksi değerin mutlak değerini alarak 1,3 olarak okuruz).

Talep esnekliğinin aldığı sayısal değere göre talep eğrilerini, ölçümüm yapıldığı aralıkta, sınıflandırabiliriz. Buna göre:

e = 0 ise talep eğrisi ölçülen aralıkta tümüyle esnek değildir; fiyattaki değişme talep edilen miktarda herhangi bir değişme yaratmaz.

0 < e < 1 ise talep eğrisi ölçülen aralıkta az esnektir; fiyattaki değişme sonucunda talep edilen miktarda meydana gelen yüzdesel değişme fiyattaki yüzdesel değişmeden azdır.

e = 1 ise talep eğrisi birim esnekliğe sahiptir; talep edilen miktardaki yüzdesel değişme fiyattaki yüzdesel değişmeye eşittir.

e > 1 ise talep esnektir; talep edilen miktardaki yüzdesel değişme fiyattaki yüzdesel değişmeden büyüktür.

Yukarıdaki örnekte bulduğumuz e = 1,3 değeri Şekil 1’deki DD talep eğrisinin A ve B noktaları arasında esnek olduğunu gösterir. 

Talep esnekliğini bu kez B ve A noktaları arasında ölçersek farklı bir sonuca ulaşırız: Fiyatın 2’den 3’e yükselmesi (3 – 2) / 2 = 1 /2 = 0,5 = %50; bu fiyat değişikliğinin yarattığı talep edilen miktardaki değişiklik ise (1,4 –2) / 2 = –0,6 / 2 =  -0,3 = –%30 veya mutlak değer olarak %30’dur. Dolayısıyla, B ve A noktaları arasındaki esneklik e = %30 / %50 = 0,6 olur. Bunun nedeni, hesaplamamıza hangi noktadan başladığımızdır. A ve B veya B ve A noktaları arasında ölçülen esnekliğe yay esnekliği denir ve hangi noktadan başladığımıza bağlı olarak farklı değerler alır.

Kavramsallaştırmadaki bu karışıklığı gidermek için alternatif bir yöntem tercih edilebilir. Bu yöntemde, başlangıç noktaları yerine ortalama değerler kullanılır. Yukarıdaki örnekte A ve B noktaları arasındaki esnekliği bu yönteme göre hesaplarsak:

Fiyattaki yüzde değişme = (3 – 2) / ((3 + 2) / 2) = 1 / 2,5 = 0,4 = %40

Talep edilen miktardaki yüzde değişme = (2 – 1,4) / ((2 + 1,4) / 2) = 0,6 / 1,7 = 0,353 = %35,3

A ve B noktaları arasındaki esneklik = %35,3 / %40 = 0,88

B ve A noktaları arasındaki esnekliği bu yöntemle hesaplarsak yine aynı sonucu buluruz. Bu hesaplama yöntemine nokta esnekliği denir, çünkü, aslında, A ve B veya B ile A noktaları arasındaki esnekliği değil fakat bu iki noktanın orta noktasındaki esnekliği ölçüyoruz. Bu ölçme biçimi başlangıç noktası olarak hangi noktayı seçtiğimizden bağımsız olduğu için hep aynı sonucu verir.

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s